نانوذرات پروتئینی به‌عنوان حامل‌هایی ذاتاً زیست‌سازگار، قابل‌برنامه‌ریزی، پتانسیل زیادی برای دارورسانی هدفمند، رهایش کنترل‌شده و نیز ادغام همزمان تشخیص و درمان (ترانوستیک) دارند. این مقاله مروری ضمن معرفی نانوذرات پروتئینی، طبقه‌بندی منابع پروتئینی، روش‌های ساخت و راهبردهای پایدارسازی، به تحلیل جامع کاربردهای درمانی، پلتفرم‌های تصویربرداری، ترانوستیک و طراحی نانوواکسن‌های نسل جدید مبتنی بر پلتفرم‌های عرضه ذره‌ای و چندتایی آنتی‌ژن‌ها می‌پردازد. روش‌های ساخت طیفی از تکنیک‌های کلاسیک مانند حلال‌زدایی، امولسیفیکاسیون، خودآرایی و ژل‌شدن حرارتی را پوشش می‌دهد و همچنین رویکردهای پیشرفته‌ای همچون نانواسپری، الکترواسپری و فناوری Nab را شامل می‌شود. پایدارسازی نانوذرات از دو رویکرد اصلی پیروی می‌کند که شامل پیوندهای کووالانسی و برهم‌کنش‌های فیزیکی است. منابع پروتئینی مورد استفاده در این نانوذرات شامل پروتئین‌های حیوانی مانند آلبومین و ژلاتین و پروتئین‌های گیاهی مانند زئین هستند. در بخش کاربردها، استفاده از این نانوذرات در هدف‌گیری غیرفعال مبتنی بر «اثر افزایش نفوذپذیری و تجمع (اثر EPR)»، هدف‌گیری فعال مبتنی بر تعامل اختصاصی لیگاند–گیرنده و مسیرهای ذاتی gp60/SPARC بررسی شده است. علاوه بر آن، کارکردهای تصویربرداری زیستی و سامانه‌های ترانوستیک چندمنظوره، و طراحی پلتفرم‌های نوین نانوواکسن‌های پروتئینی نیز مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. شواهد نشان می‌دهند که این پلتفرم‌ها در مقایسه با فرم‌های محلول یا حامل‌های سنتزی، در افزایش کارایی درمانی، کاهش سمیت سیستمیک و بهبود پایداری دارویی برتری دارند، هرچند چالش‌هایی مانند مقیاس‌پذیری، یکنواختی تولید و کنترل دقیق توزیع اندازه همچنان باقی است. در پایان، مسیرهای پیش‌رو در پژوهش و فرصت‌های بالینی آینده از این فناوری برجسته شده و چشم‌انداز روشن برای توسعه درمان‌های شخصی‌سازی‌شده و طراحی واکسن‌های نسل آینده ترسیم می‌گردد.